Jeden z najwybitniejszych przedstawicieli polskiego malarstwa historycznego XIX w.; 1852-58 studiował w Szkole Sztuk Pięknych w Krakowie (u W.K. Stattlera, a od 1853 u W. Łuszczkiewicza i F. Szynalewskiego), 1859 - w Monachium (u H. Anschiitza); od 1864 członek Towarzystwa Naukowego Krakowskiego, od 1873 Académie des Beaux-Arts w Paryżu i wielu akademii zagranicznych; od 1873 dyrektor Szkoły Sztuk Pięknych w Krakowie; odbył wiele podróży zagranicznych (Paryż, Wiedeń, Turcja, Czechy, Węgry, Włochy) i po Polsce. Od połowy lat 50. tworzył głównie obrazy z dziejów ojczystych, poprzedzone wnikliwymi studiami historycznymi i zabytkoznawczymi; program artystyczny Matejki zawiera się w ideologii pozytywizmu, z jednoczesnymi elementami problematyki moralno-politycznej romantyzmu; główne dzieła: Stańczyk (1862), Kazanie Skargi (1864), Polonia -Rok 1863 (1864-79), Rejtan (1866; zakupiony przez cesarza Franciszka Józefa, obecnie w Zamku Królewskim w Warszawie), Unia Lubelska (1869), Stefan Batory pod Pskowem (1872), Zawieszenie dzwonu Zygmunta (1874), Bitwa pod Grunwaldem (1878), Hołd pruski (1882), Jan Sobieski pod Wiedniem (1883), Kościuszko pod Racławicami (1887), Konstytucja 3 maja (1891), oraz cykl Dzieje cywilizacji w Polsce (1888). Większość z nich to ogromnych rozmiarów kompozycje o wielkiej sile wyrazu, które cechuje połączenie realistycznej obserwacji i dokumentalnej precyzji szczegółów z przejaskrawioną gestykulacją i dynamicznymi układami kompozycyjnymi całości obrazu.